INCLUSIVE INNOVATION - CÔNG CỤ ĐỔI MỚI BAO TRÙM
“Tác động xã hội và tăng trưởng kinh doanh có thể song hành nếu được thiết kế đúng.” – Michael Porter (Giáo sư Harvard, chuyên gia chiến lược)
Mô tả công cụ
Inclusive Innovation (Đổi mới Bao trùm) là cách tiếp cận đổi mới sáng tạo nhằm đảm bảo mọi nhóm trong xã hội, đặc biệt những nhóm thường bị bỏ lại phía sau (về địa lý, kinh tế, giới tính, tuổi tác, trình độ kỹ thuật số, khuyết tật…), đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng lợi ích từ đổi mới.
Khởi nguồn: Khái niệm được hệ thống hóa bởi Richard Heeks (Đại học Manchester) và nhiều học giả trong lĩnh vực ICT4D (Information and Communication Technologies for Development) từ 2013.
- Được thúc đẩy: bởi các tổ chức quốc tế như OECD, World Bank, UNDP, và các viện nghiên cứu đổi mới (ví dụ: Connected Places Catapult - UK, Digital Promise - US).
- Mục đích: Đảm bảo công bằng xã hội trong đổi mới, tránh việc chỉ một số nhóm hưởng lợi trong khi nhóm khác bị bỏ rơi.
- Mục tiêu:
- Giúp người thu nhập thấp, vùng sâu vùng xa, người yếu thế tiếp cận được sản phẩm/dịch vụ mới.
- Khuyến khích tham gia cộng đồng trong quá trình thiết kế và thử nghiệm.
Tối ưu hoá lợi ích kinh tế - xã hội - môi trường từ đổi mới sáng tạo.
Các cấu phần & hướng dẫn sử dụng công cụ
Inclusive là một bộ nguyên tắc + quy trình. Theo OECD, Digital Promise và Connected Places Catapult, công cụ này bao gồm:
Cấu phần chính
Thành phần | Nội dung trọng tâm | Câu hỏi gợi ý |
1. Xác định đối tượng yếu thế | Nhóm người thường bị loại trừ trong quá trình đổi mới (người nghèo, dân tộc thiểu số, phụ nữ, người khuyết tật, vùng sâu vùng xa, lao động phi chính thức, người già, thanh thiếu niên ngoài hệ thống giáo dục…). | Ai đang bị bỏ lại phía sau? Vì sao họ ít được hưởng lợi từ đổi mới? |
2. Nhận diện nhu cầu & rào cản | Khó khăn mà nhóm yếu thế gặp phải: kinh tế (thiếu vốn, thu nhập thấp), địa lý (vùng sâu xa, thiếu hạ tầng), công nghệ (không có internet, thiếu kỹ năng số), văn hóa - xã hội (phân biệt đối xử, rào cản ngôn ngữ). | Họ cần gì để có cơ hội công bằng hơn? Những rào cản nào ngăn họ tham gia? |
3. Giá trị bao trùm (Inclusive Value Proposition) | Xác định lợi ích cụ thể đổi mới mang lại cho nhóm yếu thế: giảm chi phí, tạo việc làm, tiếp cận dịch vụ cơ bản (giáo dục, y tế, tài chính), nâng cao kỹ năng, cải thiện chất lượng sống. | Giải pháp này giúp họ thay đổi cuộc sống như thế nào? |
4. Tham gia đồng sáng tạo (Co-creation) | Mời nhóm yếu thế tham gia quá trình thiết kế, thử nghiệm, phản hồi để bảo đảm giải pháp phù hợp với bối cảnh thực tế của họ. | Làm thế nào để tiếng nói của họ được lắng nghe? Họ tham gia ở giai đoạn nào? |
5. Khả năng tiếp cận & sử dụng (Accessibility & Usability) | Thiết kế giải pháp thân thiện, dễ tiếp cận: ngôn ngữ đơn giản, giao diện dễ dùng, chi phí phù hợp, hạ tầng hỗ trợ. | Giải pháp có dễ dùng cho cả người mù chữ, người không có smartphone, hoặc người ở vùng sâu không? |
6. Đo lường tác động | Theo dõi bằng chỉ số cụ thể: tỷ lệ nhóm yếu thế tham gia, mức độ cải thiện thu nhập, giảm chênh lệch tiếp cận dịch vụ, chỉ số hạnh phúc, sự hài lòng. | Dùng chỉ số nào để biết giải pháp thực sự bao trùm và hiệu quả? |
7. Tính bền vững & mở rộng (Scalability & Sustainability) | Bảo đảm mô hình có thể mở rộng sang khu vực / nhóm khác, và duy trì lâu dài thông qua nguồn lực tài chính, chính sách hỗ trợ, hợp tác công - tư. | Giải pháp có thể nhân rộng không? Nguồn lực nào bảo đảm duy trì lâu dài? |
Hướng dẫn sử dụng công cụ
Bước 1: Khảo sát & phỏng vấn cộng đồng để nhận diện vấn đề.
Bước 2: Mời đại diện các nhóm yếu thế tham gia co-design workshop.
Bước 3: Xây dựng giải pháp thử nghiệm (prototype) và kiểm chứng qua Living Lab hoặc thử nghiệm cộng đồng.
Bước 4: Thu thập dữ liệu định lượng (số lượng người dùng, khả năng tiếp cận) và định tính (feedback từ nhóm mục tiêu).
Bước 5: Điều chỉnh giải pháp dựa trên phản hồi.
Bước 6: Triển khai rộng và báo cáo tác động xã hội.
Ví dụ minh họa
Case study: Digital Promise - Inclusive Innovation in Education (Mỹ)
Bối cảnh: Nhiều học sinh vùng khó khăn không tiếp cận được các công cụ học trực tuyến do hạn chế về ngôn ngữ và thiết bị.
- Ứng dụng công cụ:
- Khảo sát học sinh & phụ huynh để nhận diện rào cản.
- Đồng thiết kế (co-design) giải pháp cùng giáo viên, phụ huynh, học sinh.
- Phát triển nền tảng học tập với ngôn ngữ song song (tiếng Anh & tiếng Tây Ban Nha), có bản offline.
Kết quả: Tăng 40% mức độ tham gia lớp học trực tuyến của học sinh vùng khó khăn, giảm chênh lệch học tập giữa các nhóm.
Những lưu ý khi sử dụng công cụ
Nên sử dụng khi:
Phát triển sản phẩm/dịch vụ cho thị trường mới, đặc biệt ở vùng nông thôn, vùng khó khăn.
- Muốn mở rộng thị trường nhưng đảm bảo công bằng xã hội.
- Dự án có yêu cầu ESG / CSR (Trách nhiệm xã hội, môi trường & quản trị).
Doanh nghiệp cần chứng minh tác động xã hội để tiếp cận quỹ đầu tư hoặc tài trợ.
Cẩn trọng khi áp dụng:
Tránh hình thức: Không chỉ mời đại diện nhóm yếu thế tham gia cho có (tokenism), mà phải thực sự trao quyền quyết định.
- Chi phí & thời gian: Quy trình đồng sáng tạo thường tốn nhiều nguồn lực hơn.
- Đo lường khó: Một số tác động xã hội khó lượng hóa, cần kết hợp định tính & định lượng.
Yếu tố văn hóa: Phải hiểu và tôn trọng bối cảnh địa phương.
Tổ chức / Doanh nghiệp đã sử dụng công cụ này
- OECD & UNDP - triển khai Inclusive Innovation như chính sách hỗ trợ đổi mới ở các quốc gia đang phát triển.
- Digital Promise (US) - ứng dụng Inclusive Innovation trong lĩnh vực giáo dục.
- Connected Places Catapult (UK) - phát triển bộ hướng dẫn về Inclusive Innovation cho đô thị và cộng đồng.
- IDEO & Google Ventures - áp dụng nguyên tắc inclusive design trong các sprint đổi mới sản phẩm.
Unilever, Microsoft, Philips - phát triển sản phẩm/dịch vụ phục vụ nhóm khách hàng thu nhập thấp hoặc người khuyết tật, dựa trên nguyên tắc Inclusive Innovation.
Các nguồn tài liệu tham khảo
Heeks, R. (2013). Understanding Inclusive Innovation. University of Manchester - Centre for Development Informatics.
OECD (2021). Inclusive Innovation Policies. OECD Publishing. oecd.org
Digital Promise. Inclusive Innovation Process. digitalpromise.org
Connected Places Catapult. What is Inclusive Innovation? cp.catapult.org.uk
Board of Innovation. Inclusive Innovation in AI. boardofinnovation.com
UNDP (2018). Innovation for Development: A UNDP Strategy for Inclusive Innovation.